नंदुरबार : काही नेते मतदारसंघ जिंकतात, काही नेते निवडणुका जिंकतात; मात्र एखादा नेता आपल्या प्रदेशाच्या विकासाची दिशाच बदलतो, तेव्हा त्याचे कार्य केवळ राजकारणापुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते इतिहासाचा भाग बनते. नंदुरबारच्या विकासाच्या वाटचालीकडे पाहताना आदिवासी विकास मंत्री तथा भाजपाचे विद्यमान आमदार *डॉ. विजयकुमार गावित* यांच्या प्रदीर्घ राजकीय आणि सामाजिक कार्याचा उल्लेख अपरिहार्य ठरतो.
स्वतंत्र नंदुरबार जिल्ह्याची निर्मिती हा केवळ प्रशासकीय निर्णय नव्हता, तर दुर्गम आदिवासी भागाला स्वतंत्र ओळख, प्रशासकीय न्याय आणि विकासाच्या नव्या संधी मिळवून देणारा ऐतिहासिक टप्पा होता. त्यानंतर रस्ते, शासकीय कार्यालये, आरोग्य व्यवस्था, शैक्षणिक सुविधा, सिंचन प्रकल्प, वीज आणि मूलभूत सुविधांच्या माध्यमातून जिल्ह्याच्या विकासाला गती देण्याचे प्रयत्न झाले. या प्रक्रियेत डॉ. गावित यांच्या नेतृत्वाची भूमिका महत्त्वाची राहिली.
दुर्गम भागाला रस्त्यांनी जोडण्याचे पर्व
नंदुरबारसारख्या भौगोलिकदृष्ट्या आव्हानात्मक जिल्ह्यात विकासाची पहिली गरज म्हणजे दळणवळणाची साधने. बिरसा मुंडा रस्ते जोड योजनेतून सुमारे १,३०० कोटी रुपयांच्या रस्ते कामांना मंजुरी, तर ठक्कर बाप्पा योजनेतून २०० कोटी रुपयांहून अधिक निधीच्या रस्ते व काँक्रीटीकरणाच्या कामांना गती देण्यात आल्याचे नमूद केले जाते. अतिदुर्गम भागात सुमारे ४०० कोटी रुपये खर्चून वीज पोहोचविण्याचे प्रयत्न झाले. ही केवळ विकासकामांची आकडेवारी नाही; तर वर्षानुवर्षे भौगोलिक दुराव्यामुळे मुख्य प्रवाहापासून दूर राहिलेल्या गाव-पाड्यांना विकासाच्या प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया आहे.
सिंचनातून शेतीला नवी दिशा
नंदुरबारच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा असलेल्या शेतीसाठी सिंचन हा विकासाचा केंद्रबिंदू राहिला. प्रकाशा, सारंगखेडा, सुसरी, दरा आदी प्रकल्पांना चालना देतानाच *तापी-बुराई प्रकल्पासाठी सुमारे ८०० कोटी रुपये* आणि महाराष्ट्राच्या हक्काचे नर्मदेचे पाणी मिळविण्यासाठी ५,५१७.३४ कोटी रुपयांच्या नर्मदा-तापी वळण योजनेला मान्यता मिळविण्यासाठी पाठपुरावा करण्यात आला. उकाई धरणातील पाणी नंदुरबारच्या सिंचनासाठी आणण्याच्या प्रयत्नांपासून बॅरेजवरील उपसा सिंचन योजनांच्या दुरुस्तीपर्यंत शेतीला पाण्याचा कायमस्वरूपी आधार मिळवून देण्याच्या दृष्टीने विविध स्तरांवर प्रयत्न करण्यात आले.
शेतकऱ्यांसाठी पीकविमा, फळपिकांना प्रोत्साहन, सौरपंप, विहिरी, बियाणे-खते आणि शेतबांधावर वृक्षलागवड अशा योजनांनाही चालना देण्यात आली. *पीकविम्यातून सुमारे ६० हजार शेतकऱ्यांना ७६ कोटी रुपयांची भरपाई, कापूस-सोयाबीन उत्पादकांसाठी **१६१ कोटी ६७ लाख रुपयांची मदत* तसेच बळीराजा मोफत वीज योजनेतून सुमारे *६८५ कोटी रुपयांची वीजबिलमाफी* मिळाल्याचा दावा या विकासपटाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
आरोग्य आणि शिक्षणाला बळ
दुर्गम जिल्ह्यातील नागरिकांना उच्च दर्जाच्या आरोग्य सुविधा स्थानिक पातळीवर उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीने नंदुरबार शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयाची स्थापना हा महत्त्वाचा टप्पा ठरला. जिल्हा रुग्णालयाचा विस्तार, आधुनिक वैद्यकीय साधनसामग्री, प्राथमिक आरोग्य केंद्रांची वाढ आणि आरोग्य मनुष्यबळाची उपलब्धता यामुळे जिल्ह्याच्या आरोग्य व्यवस्थेला बळ मिळाले.
आदिवासी विकास मंत्री म्हणून राज्यातील आश्रमशाळा आणि वसतिगृहांच्या पायाभूत सुविधांनाही गती देण्यात आली. आश्रमशाळा व वसतिगृहांच्या इमारतींसाठी सुमारे ३,७५० कोटी रुपयांच्या कामांना गती* देण्यात आल्याचे नमूद केले जाते. शिक्षणाच्या माध्यमातून आदिवासी समाजातील नव्या पिढीला सक्षम करण्याचा हा प्रयत्न विकासाच्या व्यापक संकल्पनेचा महत्त्वाचा भाग आहे.
घरकुलापासून रोजगारापर्यंत
विकासाचा खरा अर्थ नागरिकांच्या जीवनमानात सुधारणा होणे हा आहे. याच दृष्टिकोनातून घरकुल आणि मूलभूत सुविधांवरही भर देण्यात आला. २०१६ ते २०२५ या कालावधीत प्रधानमंत्री आवास योजनेंतर्गत नंदुरबार जिल्ह्यात २ लाख ५७ हजार ८७६ घरकुलांना मंजुरी* मिळाल्याचे नमूद केले जाते.
उज्ज्वला गॅस, विविध घरकुल योजना, महिला बचतगट, प्रक्रिया उद्योग, वाहन व व्यवसायासाठी अर्थसहाय्य तसेच युवकांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण करण्याच्या प्रयत्नांमधून विकासाला सामाजिक आणि आर्थिक आधार देण्याचा प्रयत्न झाला.
शहरासोबत ग्रामीण भागाचाही विकास
नंदुरबार शहराच्या विकासालाही या प्रवासात महत्त्व देण्यात आले. विरचक धरणाच्या माध्यमातून पाणीप्रश्नावर उपाययोजना, उड्डाणपूल, नाट्यगृह, क्रीडा संकुल, विविध समाजभवनांसाठी निधी तसेच ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील रस्ते-पुलांची कामे यामुळे शहर आणि ग्रामीण भागातील विकासाची दरी कमी करण्याचा प्रयत्न झाला.
गावित परिवाराची विकासाची सलग वाटचाल
डॉ. विजयकुमार गावित यांच्या कार्याचा विचार करताना गावित परिवाराने विविध स्तरांवर केलेल्या कामाची सलगता लक्षात घेणेही महत्त्वाचे ठरते. डॉ. कुमुदिनी गावित यांनी जिल्हा परिषदेतून वस्तीशाळा, शिक्षकांचे प्रश्न, सौरदिवे आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित विषयांना चालना दिली. माजी खासदार डॉ. हिना गावित यांनी संसदेतून वैद्यकीय महाविद्यालय, रेल्वे सुविधा, रस्ते, महिला बचतगट आणि रोजगाराच्या प्रश्नांसाठी पाठपुरावा केला. तर डॉ. सुप्रिया गावित यांनी जिल्हा परिषदेतून शालेय इमारती, डिजिटल शिक्षण, मुख्याध्यापकांच्या नियुक्त्या, मुलींसाठी सायकली आणि शैक्षणिक साहित्य अशा विषयांना गती देण्याचा प्रयत्न केला.
त्यामुळे गावित परिवाराच्या राजकीय कार्याकडे केवळ एका व्यक्तीच्या कारकीर्दीच्या चौकटीत पाहणे अपुरे ठरेल. राज्य सरकारमध्ये मंत्री म्हणून धोरणात्मक निर्णय, संसदेतून केंद्र सरकारकडील निधीसाठी पाठपुरावा आणि जिल्हा परिषदेसारख्या स्थानिक स्वराज्य संस्थांमधून अंमलबजावणी—विकासाची ही तीनही चाके वेगवेगळ्या पातळ्यांवर कार्यरत राहिल्याचे चित्र दिसते.
पुढील पर्वाचे स्वप्न
दीर्घ आजारपणातून सावरत डॉ. विजयकुमार गावित पुन्हा सार्वजनिक जीवनात सक्रिय होत असताना त्यांच्या कार्याचा भूतकाळ आणि पुढील ध्येय यांचा विचार करणे महत्त्वाचे ठरते. स्वतंत्र नंदुरबार जिल्ह्याची निर्मिती हे एका पर्वाचे स्वप्न होते; आता नंदुरबारला *स्वावलंबी, सक्षम आणि रोजगारक्षम जिल्हा* बनविणे हे पुढील पर्वाचे ध्येय असावे, अशी अपेक्षा त्यांच्या समर्थकांकडून व्यक्त केली जाते.
विकास म्हणजे केवळ रस्ते, इमारती किंवा प्रकल्प नव्हेत. विकास म्हणजे दुर्गम भागातील नागरिकाला मुख्य प्रवाहाशी जोडणे, शेतकऱ्याला पाणी देणे, विद्यार्थ्याला शिक्षणाची संधी देणे, रुग्णाला उपचाराची सुविधा देणे, महिलेला आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करणे आणि युवकाला रोजगाराची दिशा देणे. या व्यापक अर्थाने डॉ. विजयकुमार गावित यांच्या राजकीय प्रवासाकडे पाहिले तर नंदुरबारच्या विकासाच्या वाटचालीतील अनेक महत्त्वाचे टप्पे त्यांच्या कार्याशी जोडलेले दिसतात.
आज त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त त्यांच्या प्रदीर्घ सार्वजनिक जीवनाचा गौरव करताना, त्यांनी उभ्या केलेल्या विकासाच्या पायावर पुढील पिढीचे भविष्य अधिक भक्कम व्हावे, हीच अपेक्षा. डॉ. विजयकुमार गावित साहेबांना उत्तम आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि पुढील सामाजिक-राजकीय वाटचालीसाठी मनःपूर्वक शुभेच्छा!
